Zobacz autoportrety Van Gogha w Amsterdamie – arcydzieło postimpresjonizmu

Van Gogh często rysował swoją twarz, bo wynajmowanie modeli regularnie kosztowało więcej, niż mógł sobie pozwolić. To, co zaczęło się jako konieczność, stało się jednym z najdłużej trwających projektów autoportretowych w sztuce zachodniej.

Większość swoich malowanych autoportretów stworzył w latach 1886–1889. Ta koncentracja sprawia, że stanowią one niezwykle precyzyjny zapis zmian artystycznych, jakie zaszły w ciągu zaledwie kilku lat.

Portrety z Paryża pokazują, jak Van Gogh przyswajał idee impresjonistów i neoimpresjonistów niemal na bieżąco. Tła często rozpływają się w krótkich pociągnięciach pędzla, a w obrazach pojawiają się kontrasty kolorystyczne, których nie było w jego wcześniejszych Holenderskich pracach.

Dzieła takie jak Autoportret jako malarz to coś więcej niż tylko odzwierciedlenie jego wyglądu. Przedstawiają Van Gogha jako poważnego, nowoczesnego artystę – z paletą, pędzlami i celowo bezpośrednim spojrzeniem.

Wiele ważnych autoportretów zachowało się właśnie dlatego, że brat Van Gogha, Theo, oraz wdowa po nim, Jo van Gogh-Bonger, przechowywali te prace i dbali o ich popularyzację po śmierci Vincenta. Ich wkład miał kluczowe znaczenie dla powstania tej kolekcji muzealnej, którą dziś oglądają zwiedzający.

Filcowe kapelusze, kurtki i fartuchy robocze Van Gogha to nie tylko zwykłe elementy garderoby. Pomogły mu eksperymentować z kolorami dopełniającymi i określić, za jakiego artystę chciał, by postrzegali go widzowie.

W przeciwieństwie do arystokratycznych czy mondennych autoportretów, pełnych symboli statusu, te autorstwa Van Gogha są niezwykle surowe. Najważniejsze są tu kolory, nastrój i introspekcja, a nie prestiż.

Kiedy Van Gogh przeprowadził się do Paryża w 1886 roku, nie miał zbyt wiele kasy, a modelki były drogie. Malowanie samego siebie rozwiązało problem praktyczny, ale dało mu też temat, do którego mógł wracać w nieskończoność. Lustro stało się narzędziem do ćwiczeń, dzięki czemu mógł ćwiczyć szybciej, niż gdyby musiał czekać, aż ktoś inny usiądzie. To proste podejście do organizacji pracowni pomogło zapoczątkować niezwykłą serię portretów.

Paryż pozwolił Van Goghowi zapoznać się z impresjonizmem, neoimpresjonizmem i japońskimi grafikami, a autoportrety stały się dla niego poligonem doświadczalnym. Rozjaśnił swoją paletę, podzielił powierzchnie na mniejsze pociągnięcia pędzla i jeszcze mocniej niż wcześniej podkreślił kontrasty niebiesko-pomarańczowe oraz czerwono-zielone. Ponieważ sam decydował o pozycji, mógł skupić się na technice malarskiej, a nie na tym, jak wygląda na innych. W efekcie powstał serial, który sprawia wrażenie jakby to były warsztaty na oczach publiczności.

Te prace pomogły też Van Goghowi zdecydować, jak chce się prezentować. Na niektórych zdjęciach ma na głowie schludny filcowy kapelusz; na innych pojawia się z paletą i pędzlami, świadomie wcielając się w rolę profesjonalnego malarza. Te portrety to nie są byle jakie podobizny. To starannie skonstruowane argumenty dotyczące powagi, dyscypliny i artystycznych ambicji.

Zanim Van Gogh dotarł do Saint-Rémy, jego autoportrety stały się bardziej skupione i nasycone emocjami. Tło staje się bardziej wyraziste, kontury nabierają wyrazistości, a od tego spojrzenia coraz trudniej się oderwać. Nawet bez efektownych rekwizytów późniejsze dzieła oddają ciężar choroby i izolacji. To wciąż jedne z najbardziej namacalnych dowodów na to, jak ściśle Van Gogh łączył emocje z techniką.

Po śmierci Vincenta w 1890 roku Theo, a później Jo van Gogh-Bonger, zajmowali się konserwacją jego dzieł i promowali je, kształtując w ten sposób jego spuściznę. Ta ciągłość to jeden z powodów, dla których Muzeum Van Gogha może pokazać te autoportrety nie jako pojedyncze arcydzieła, ale jako ewoluującą serię. Gdy spojrzysz na nie razem, widać, jak pomysł rozwija się krok po kroku. Niewiele muzeów potrafi opowiedzieć tę historię z taką samą głębią.